ΠΕΡΙΒΟΛΙ (ΔΕΡΕΛΙ) ΔΟΜΟΚΟΥ

Το Περιβόλι (Δερελί) είναι χωριό της επαρχίας Δομοκού του νομού Φθιώτιδας. Κάτοικοι (2011) 435. Είναι ένα από τα οκτώ παραλίμνια χωριά της λίμνης Ξυνιάδα, που αποξηράνθηκε σταδιακά από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1950.

Το όνομα «Δερελί» (ή Δερελή), εξελληνισμένο από το τουρκικό Dereli, ήταν τουρκικό και οφείλεται στο ρέμα που διασχίζει το χωριό. Η λέξη «dere» σημαίνει ρέμα, μικρό ποτάμι και το «li» σημαίνει τόπος, δηλαδή τόπος ρέματος.

Το όνομα «Περιβόλι» οφείλεται στο γεγονός ότι παλαιότερα, εξαιτίας των πολλών νερών, υπήρχαν πολλοί κήποι, περιβόλια στα οποία καλλιεργούνταν διάφορα λαχανικά. Η αλλαγή του ονόματος έγινε με το από 11/9/1928 διάταγμα (ΦΕΚ 193 Α΄/20.9.1928).

Το χωριό βρίσκεται σε γεωγραφικό μήκος 22,1799478087 και σε γεωγραφικό πλάτος 39,0611101227. Το υψόμετρο στην πλατεία ανέρχεται στα 491 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας. Συνορεύει με τα χωριά βόρεια Μακρυρράχη, δυτικά Ασβέστη, νότια Άγιο Στέφανο, Αρχάνι και Τρίλοφο και ανατολικά Παναγιά και Ομβριακή.

Έχει άμεση συγκοινωνιακή επικοινωνία με τον Δομοκό, πρωτεύουσα της Επαρχίας, από τον οποίο απέχει 22 χιλιόμετρα και με τη Λαμία, πρωτεύουσα του Νομού, από την οποία απέχει 45 χιλιόμετρα. Υπάρχει επίσης αρκετά καλή πρόσβαση προς τη Θεσσαλία (Καρδίτσα, 60 χιλιόμετρα, Τρίκαλα, 85 χιλιόμετρα). Από την Αθήνα απέχει 260 χιλιόμετρα και από την Θεσσαλονίκη 250 χιλιόμετρα. Οι αποστάσεις αυτές έχουν συντομευτεί αρκετά χρονικά χάρη στον αυτοκινητόδρομο Ε65 και την καινούργια σιδηροδρομική γραμμή, που διέρχονται σε πολύ μικρή απόσταση από το χωριό.

Πότε ιδρύθηκε το Περιβόλι σαν χωριό; Στο ερώτημα αυτό δεν υπάρχει ακριβής απάντηση. Από ό,τι φαίνεται όμως δεν είναι παλιό. Είναι νέο σχετικά, των τελευταίων αιώνων. Το σίγουρο είναι ότι το χωριό αρχικά ήταν χτισμένο σε άλλη κοντινή θέση. Πρόκειται για τη θέση «Παλιοχώρι», δυτικά από τη σημερινή θέση. Η μεταφορά έγινε λίγο πριν ή αμέσως μετά τον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 χωρίς να είναι γνωστό ακριβώς το πότε. Το πιθανότερο είναι ότι το 1897 το χωριό βρισκόταν στη σημερινή του θέση.

Το παλαιότερο γραπτό κείμενο που αναφέρεται στο Δερελί ανατρέχει στο 1715. Πρόκειται για το κείμενο του Κωνσταντίνου Διοικητή με τίτλο «ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΤΟΥ 1715», μετάφραση από τα γαλλικά Μιχάλη Χατζηγιάννη, που είναι δημοσιευμένο στο ΘΕΣΣΑΛΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ (εκδότης ο Κωνσταντίνος Σπανός).

Ο Κωνσταντίνος Διοικητής ήταν Έλληνας λόγιος του 18ου αιώνα και υπηρέτησε στη Βλαχία ως αξιωματικός της ηγεμονικής φρουράς του Κωνσταντίνου Β΄ Βραγκοβεάνου, ενώ μετά το 1714 υπηρέτησε στη φρουρά του Στέφανου Καντακουζηνού. Με εντολή του τελευταίου ακολούθησε την τουρκική στρατιά στην Πελοπόννησο το 1715, η οποία ανέκτησε την περιοχή αυτή από τους Βενετούς.

Στο χρονικό του περιγράφει τις περιοχές που πέρασε από την Αδριανούπολη έως την Πελοπόννησο. Στις παραγράφους 43-51 κάνει αναφορά στη Θεσσαλία. Στο τμήμα αυτό αναφέρεται και στο Δερελί ως εξής:

«Στις 23 Μαΐου 1715 φύγαμε από το Μπαλαμπανί (Ασημοχώρι Καρδίτσας) και μετά από 5 ώρες δρόμο κάναμε στάση στο Ντερελί στους πρόποδες ενός οροπεδίου. Από το Μπαλαμπανί αρχίζει μία ανάβαση απότομη προς το οροπέδιο και για λίγο χρόνο βαδίζει κανείς ίσα και μπροστά. Ύστερα ο δρόμος, στενός και δυσκολοδιάβατος, ανεβαίνει προς το ύψωμα. Εδώ υπάρχουν θάμνοι, ακανθώδεις βάτοι, ρωγμές στους βράχους. Στη συνέχεια κατεβαίνουμε σε μία μικρή κοιλάδα, όπου το τοπίο γίνεται ολοένα στενότερο σαν απόκρημνο πέρασμα. Το μονοπάτι ακολουθεί το όριο της κοιλάδας, απ’ όπου τρέχει το νερό του Ντερελί, δηλαδή από μία λίμνη. Και εκεί όπου τελειώνει το πέρασμα του βουνού, υπάρχει πέτρινο πηγάδι και ένα δερβένι, που φυλάσσεται από αρματολούς. Μακρύτερα υπάρχει όμορφο άλσος που φτάνει μέχρι την άκρη της λίμνης. Η λίμνη είναι μεγάλη, πλατιά και με ψάρια. Τα νερά της προέρχονται από τις γύρω πηγές. Από την άλλη πλευρά του λόφου υπάρχει μία πόλη που λέγεται Νιζιρός (Άγιος Στέφανος Δομοκού) και ένα κάστρο που λέγεται Θαυμακός (Δομοκός), στα τουρκικά Νταμακού, που κατοικείται από πολλούς χριστιανούς. Υπάρχουν και άλλα χωριά. Εδώ στα μέρη του Ντερελί υπάρχουν μέρη για χωριά και για αμπέλια. Μέχρις εδώ φτάνει η εκκλησιαστική δικαιοδοσία της Λάρισας. Στις 24 Μαΐου φύγαμε από το Ντερελί και μετά από 5 ώρες δρόμο φτάσαμε στην άλλη πλευρά του οροπεδίου του Ιζντίν (το τούρκικο όνομα της Λαμίας), απέναντι από τις Νέες Πάτρες (Υπάτη).»

Είναι προφανές ότι δεν πέρασαν απλώς από το Δερελί αλλά έμειναν ένα βράδυ. Το ότι διανυκτέρευσαν είναι μια ένδειξη ότι τότε ήταν σχετικά μεγάλο χωριό με την υπόθεση ότι δεν προτίμησαν ένα μικρό χωριό για να περάσουν τη νύχτα. Επίσης είναι φανερό ότι ο συγγραφέας αναφέρει πολλές λεπτομέρειες για την περιοχή γενικότερα.

Μία άλλη ιστορική πηγή για την ύπαρξη του χωριού αποτελεί η Πρόθεση της Μονής Ρεντίνας του 1640. Πρόθεση είναι ένα χειρόγραφο βιβλίο στο οποίο οι μοναχοί έγραφαν τα ονόματα εκείνων που έκαναν δωρεές προς την Μονή. Η Πρόθεση αυτή αποτελεί για πολλούς οικισμούς την αρχαιότερη ιστορική μαρτυρία.

Στο 1ο Συνέδριο Φθιωτικής Ιστορίας (3-4 Νοεμβρίου 2001, Λαμία) ο Βασίλειος Κ.Σπανός παρουσίασε το θέμα: «Οι οικισμοί της Φθιώτιδας στην Πρόθεση της Μονής της Ρεντίνας 1460 ci-19ος αι.». Στη μελέτη αυτή αναφέρονται όλα τα γειτονικά χωριά (Καΐτζα, Οζερός, Ταουκλί, Παναγία, Κούρνουβος, Ασβέστης, Γιαννιτζού, Γόριανη (Άνω Αγόριανη), Ομβριακή, Λήφακα (Καρυές), Αρχάνι, Πάππα, Παλαμά, Ροβολιάρης, κλπ.), ακόμα και διαλυμένοι οικισμοί (Τζέρνα, Ζαπάντι). Ωστόσο, δεν γίνεται καμία αναφορά στο Δερελί.

Αυτό μπορεί να σημαίνει είτε ότι κανένας κάτοικος του χωριού δεν έκανε δωρεά στη Μονή Ρεντίνας το συγκεκριμένο έτος είτε ότι το χωριό δεν υπήρχε τη συγκεκριμένη περίοδο. Προσωπικά θεωρώ απίθανο να υπήρχε το χωριό και να μην βρέθηκε έστω ένας κάτοικος να συνεισφέρει στη Μονή και έτσι να συμπεριληφθεί στην Πρόθεση. Παρά ταύτα, θεωρητικά δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την περίπτωση να υπήρχε το χωριό έστω και αν δεν αναφέρεται στην πρόθεση. Η εκδοχή αυτή έχει λίγες πιθανότητες, δεν μπορούμε όμως να την αποκλείσουμε.

Μία τρίτη διαθέσιμη πηγή αποτελεί το οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο του 1454/55 του Σαντζακίου Τρικάλων. Οι Οθωμανοί διενεργούσαν κατά περιόδους απογραφές κατά βάση για φορολογικούς λόγους. Αυτά τα κατάστιχα είναι πολύ χρήσιμα, διότι καταγράφουν παραγωγικές μονάδες, προϊόντα και παραχθείσες ποσότητες. Εκτός τούτων όμως αποτελούν μοναδική ίσως πηγή για τους υπάρχοντες οικισμούς.

Το 1454/55, ένα μόλις έτος μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, έγινε μία τέτοια απογραφή για το σαντζάκι Τρικάλων, που υπαγόταν στο εγιαλέτι (μονάδα διοικητικής διαίρεσης των Τούρκων) της Ρούμελης. Το σαντζάκι Τρικάλων με πρωτεύουσα τα Τρίκαλα (τη μεγαλύτερη θεσσαλική πόλη της εποχής) περιελάμβανε ολόκληρη τη Θεσσαλία και γειτονικές περιοχές της σημερινής Στερεάς Ελλάδας και Μακεδονίας. Η επαρχία Δομοκού ανήκε στο βιλαέτι της Λάρισας (τα άλλα βιλαέτια του σαντζακίου ήταν των Τρικάλων, του Φαναρίου και των Αγράφων). Στο κατάστιχο αυτό αναφέρονται περί τους 700 οικισμούς, κυρίως από τα βιλαέτια Τρικάλων, Φαναρίου και Αγράφων. Ωστόσο δεν αναφέρεται ο οικισμός Δερελί. Αυτό είναι μια σοβαρή ένδειξη, όχι απόδειξη, για μη ύπαρξη του Δερελί τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή.

Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων